Tulipany

   W świadomości wielu tulipany tak nierozłącznie kojarzą się z Holandią, że aż dziwnym wydaje się być ich pochodzenie z innych zupełnie stron świata. Na długo przed tym jak zauważył je Busbecq i wprowadził do ogrodów Clusius, rosły przez wieki jako gatunki dzikie na obszarach Azjii – od Turcji przez Iran, góry Pamir i Hindukusz, stepy Kazachstanu, aż po północno-wschodnie Chiny i Japonię. Początki uprawy tulipanów sięgają X wieku i przypisywane są Persom, jedna z ich legend opowiada o tym jak się narodziły. Kamieniarz o imieniu Farhad zakochał się w pięknej księżniczce i imieniu Shirin. Ta odwzajemniła uczucie i poprosiła ojca o zgodę na poślubienie wybranka. Nie mogąc sprzeciwić się wprost ukochanej córce, król postanowił poddać Farhada próbie na tyle trudnej, że niemożliwym wydawało się jej przejście. Farhad za zadanie otrzymał wybudowanie w górach 40 milowego kanału – co miało dowieść, że jest godnym ubiegania się o rękę królewskiej córki. Zabrał się szybko do pracy i wkrótce do króla dotarły wieści, że Farhad jest już w połowie zadania i niedługo może je ukończyć. Król nie chcąc za wszelką cenę dopuścić do małżeństwa, wysyła wiadomość, że Shirin zmarła po krótkiej chorobie. Oszalały z bólu Farhad, nie chce żyć bez ukochanej i wbija sobie sztylet w serce. Z kropli jego krwi spadających na ziemię wyrastają przecudnej urody kwiaty, które przypominają sztylety – to pierwsze czerwone tulipany. Umiera też Shirin, zabijając się z tęsknoty za Farhadem.
   Od XI do XIV wieku Azją zachodnią władała dynastia Seldżuków i to oni walnie przyczynili się do rozpropagowania tulipanów aż po Morze Śródziemne. Potwierdzają to odnalezione w Anatolii rysunki tulipanów pochodzące z XII wieku. Władcy tureccy zachwyceni sztyletowymi kształtami kwiatów przyjęli je za symbol imperium. Tulipany pojawiły się zarówno w ogrodach jak i były malowane na obrazach, porcelanie i ścianach pałaców. Turecki mędrzec i poeta Mevlana (1202-1271) pisał – "o przyjdź tulipanie i weź czerwień mojej krwi". Zbroje wojowników często pokrywały motywy kwiatu tulipana, a żywe kwiaty wpinano w turbany ruszając w bój. Litery, które stanowią jego nazwę Lale w skrypcie arabskim są takie same jak te które składają się na imię Allaha. Kształt tulipana w rozkwicie, kiedy się pochyla –  zawiera linie i łuki, które odzwierciedlają skromność i pokorę przed bogiem. W początkach wieku XVI, w ogrodach Sulejmana Wspaniałego, sułtana osmańskiego, w wyniku hodowli pojawiła się linia tulipana "Lale-I-Remi", nazwanego później tulipanem zachodnim. Znany też był "Kefe" – od nazwy miasta na Krymie, gdzie był uprawiany.
Tulipan przez wieki całe święcił swoje triumfy w Turcji, a w wieku XVII  podobnie jak w Holandii czasu '"Tulipomanii", zachwyt nad nim przerodził się w "tulipanowe szaleństwo". Nastała "Era tulipanów" – ich posiadanie określało styl życia, było znakiem prestiżu i zamożności. Był to czas pokoju i radości, przemian w kulturze i nauce, czas otwarcia Imperium na Europę Zachodnią. A wszystko to za sprawą tulipanów, które niepostrzeżenie zawładnęły sercami i umysłami całych rodów i elit. Rynek tulipanów tak bardzo zdominował gospodarkę, że w 1727 rząd turecki zdecydował się na interwencje i narzucenie cen, których nie wolno było przekraczać. Tulipany stały się przedmiotem badań, pisano książki o uprawie i klasyfikacji. Sheik Mohammed Lalizare, główny hodowca tulipanów szczycił się kolekcją 1323 odmian. Określił też normy dla tulipanów wyjątkowo cennych – "Płatki powinny wyglądać jak sztylet lub igła. Jeśli tulipan nie ma tych cech to jest pospolity i niskiej ceny. A jeśli płatki ma w kształcie sztyletu i igły zarazem, to jest bezcenny". Ostatecznie "Era tulipanów" skończyła się w 1730 wraz z krwawą rewoltą Patrona Halil mającą na celu obalenie sułtana Ahmeda III. Zniszczenie dosięgło nie tylko ogrody i uprawy tulipanów, ale też bezpowrotnie spłonęła większość ksiąg i opracowań. Prawdopodobnie ostatnim tulipanem, który pamięta tamte czasy jest Tulipa acuminata, w moim ogrodzie...

Czasy, które nastały potem – zarówno w Turcji, Holandii jak i całej Europe – nie przyniosły już tulipanom takiego zabiegania o nie jak miało to wcześniej miejsce. Niemniej, czy to przez osadników holenderskich czy wymianę handlową, dotarły na wszystkie kontynenty. Ich pozycja została ugruntowana i do dzisiaj pozostały najpopularniejszym kwiatem wiosny. Ostatnie wydanie "Międzynarodowego rejestru nazw tulipanów" (J. van Scheepen, 1996; Supplement 2005) wymienia blisko 3000 nazw tulipanów – tym nazwy wymarłe, niepoprawne i synonimy. Z tej liczby 2200 jest uprawianych, zarówno dostępnych dla wszystkich jak i w zamkniętych kolekcjach prywatnych czy też ośrodkach naukowych. To wiele, choć z drugiej strony pozostaje żal, że nie dane jest nam ujrzeć kwitnących tulipanów czasu Mevlana, Clusiusa czy Lalizare'a.


Tytuł Opublikowano Odsłony
Tulipany, Clusius i Tulipomania 05 luty 2013 6230
Tulipany historyczne 13 luty 2013 10407
Klasyfikacja tulipanów 30 styczeń 2013 16013
Wirus pstrości tulipana – TBV i inne 24 luty 2013 61732
1 Pojedyncze wczesne (Single Early) 17 marzec 2013 11176
2 Podwójne wczesne (Double Early) 20 marzec 2013 37829
3 Triumf (Triumph) 14 kwiecień 2013 15857
4 Mieszańce Darwina (Darwin Hybrid) 13 grudzień 2013 13360
5 Pojedyncze późne (Single Late) 30 styczeń 2014 20258
6 Liliokształtne (Lily-Flowered) 04 luty 2014 11841
7 Strzępiaste (Fringed) 14 luty 2014 13665
8 Zielone (Viridiflora) 20 luty 2014 5727
9 Tulipany Rembrandta (Rembrandt Tulips) 21 luty 2014 3753
10 Papuzie (Parrot) 07 kwiecień 2013 19353
11 Podwójne Późne (Double Late) 25 luty 2014 17264
12 Kaufmanna (Kaufmanniana) 02 maj 2013 3247
13 Fostera (Fosteriana) 02 maj 2013 3616
14 Greigii 03 maj 2013 11180